Φώς και Σκιά

 

Φώς και Σκιά

Απαραίτητη προϋπόθεση για να δούμε τα αντικείμενα που μας περιβάλλουν, είναι η ύπαρξη του φωτός. Η οποιαδήποτε φωτεινή πηγή στέλνει μία ποσότητα από φως στα αντικείμενα που μας περιβάλλουν και εκείνα με τη σειρά τους απορροφούν ένα μέρος από το φως και στέλνουν στα μάτια μας το υπόλοιπο. Ανάλογα με το πόσο φως απορροφούν τα αντικείμενα εμφανίζονται με το δικό τους χρώμα και το δικό τους τόνο. Ένα λευκό, για παράδειγμα, αντικείμενο ανακλά σχεδόν όλο το φως που πέφτει πάνω του. Ενώ ένα σκούρο αντικείμενο ανακλά ένα μικρό μέρος από το φως που πέφτει πάνω του για αυτό και χάνει τη φωτεινότητά του. Τέλος, ένα αντικείμενο στο οποίο πέφτει μικρή ποσότητα φωτός, δηλαδή είναι κρυμμένο ή υπό τη σκιά ενός άλλου αντικειμένου, τότε αυτό μας στέλνει λιγότερο φως. Ο τόνος ή το χρώμα που βλέπουμε στα αντικείμενα εξαρτάται τόσο από τη φύση του υλικού τους, αν απορροφούν δηλαδή ή όχι μεγάλη ποσότητα από φως όσο και από τη θέση τους απέναντι στη φωτεινή πηγή. Αν οι ακτίνες από τη φωτεινή πηγή πέφτουν κάθετα πάνω σε ένα αντικείμενο, τότε η ανάκλαση είναι μεγαλύτερη άρα και το αντικείμενο φωτεινότερο, με αποτέλεσμα ένα ανοιχτόχρωμο αντικείμενο στο οποίο οι ακτίνες δεν πέφτουν άμεσα μπορεί να φαίνεται πιο σκούρο από ότι ένα σκουρόχρωμο αντικείμενο στο οποίο οι ακτίνες του φωτός πέφτουν κάθετα.

Ως σκιά μπορούμε να ορίσουμε το μέρος του χώρου που έχει το λιγότερο φως, δηλαδή στην ουσία οι σκιές είναι τα αδύνατα φώτα και με αυτή την έννοια τις σκιές τις αντιμετωπίζουμε με την ίδια βαρύτητα που έχουν και οι φωτεινές περιοχές. Σχεδόν ποτέ οι σκιές δεν έχουν το απόλυτο μαύρο διότι ανακλούν έστω και αμυδρά κάποια μικρή ποσότητα φωτός που πέφτει πάνω τους. Στην πραγματικότητα, στο ελεύθερο σχέδιο, αποδίδουμε τις ανακλάσεις του φωτός.

Για να αποδώσουμε μία σύνθεση αντικειμένων στο ελεύθερο σχέδιο χρησιμοποιούμε τη διαβάθμιση των τόνων, δηλαδή την τονική κλίμακα , από τον πιο ανοιχτό τόνο στον πιο σκούρο. Στην πραγματικότητα, η τονική διαβάθμιση μπορεί να είναι άπειρη. Όμως στην πράξη, χρησιμοποιούμε πέντε ή εφτά τόνους, ξεκινώντας από το πιο σκούρο και καταλήγοντας στο πιο ανοιχτό τμήμα του σχεδίου. Είναι πολύ σημαντικό να μπορέσουμε να ξεχωρίσουμε τις τονικές διαφορές και να χωρίσουμε τη σύνθεση που σχεδιάζουμε σε τονικές αξίες. Αυτό μπορούμε να το κάνουμε εύκολα αν κοιτάξουμε τη σύνθεση που θέλουμε να σχεδιάσουμε με μισόκλειστα μάτια. Με αυτόν τον τρόπο, εξαφανίζονται οι μικρές διαφορές των τόνων και μπορούμε να δούμε με ευκολία τις μεγάλες και ξεκάθαρες τονικές αντιθέσεις. Αν, για παράδειγμα, δυο επιφάνειες έχουν μικρή διαφορά τόνων, τότε εφόσον μισοκλείσουμε τα μάτια, αυτές οι δύο επιφάνειες θα φαίνονται σαν μία. Αν όμως η τονική τους διαφορά είναι μεγάλη, τότε εφόσον μισοκλείσουμε τα μάτια, θα συνεχίσουμε να τις βλέπουμε σαν δύο ξεχωριστές επιφάνειες.

Όπως ένα πράγμα δεν μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε μόνο του και ξεκομμένο από το περιβάλλον στο οποίο ανήκει, έτσι και στην περίπτωση των τόνων δεν μπορούμε να πούμε ότι ένας τόνος από μόνος του είναι σκούρος ή φωτεινός χωρίς να τον συσχετίσουμε με το περιβάλλον του. Δεν μπορούμε να πούμε αν ένα αντικείμενο είναι μικρό ή μεγάλο αν δίπλα του δεν βάλουμε ένα άλλο αντικείμενο ως μέτρο σύγκρισης. Το ίδιο συμβαίνει και με τους τόνους. Για παράδειγμα, ένα κίτρινο αντικείμενο δίπλα σε ένα μαύρο μπορεί να φαίνεται φωτεινό αλλά δίπλα σε ένα λευκό φαίνεται σκούρο. Δεν αλλάζει ο τόνος του κίτρινου, αλλάζει ο τόνος με το οποίο το συγκρίνουμε. Με άλλα λόγια, αυτό που βλέπουμε κι αυτό που προσπαθούμε να αποδώσουμε έχει μεγάλη δόση από ψευδαίσθηση διότι ενώ το αντικείμενο παραμένει το ίδιο, αν του αλλάξουμε περιβάλλον, μας δίνει άλλη εντύπωση. Για αυτό το λόγο, όταν σχεδιάζουμε, δεν φτιάχνουμε το αντικείμενο μόνο του, αλλά το αντικείμενο σε σχέση με το περιβάλλον του.

Πρακτικά, όταν προσπαθούμε να αποδώσουμε τονικά μια σύνθεση αντικειμένων, ξεκινάμε πάντα από τις σκουρότερες επιφάνειες και σταδιακά τις «βαραίνουμε» σε σχέση με τον τόνο που δίνουμε στα φωτεινότερα αντικείμενα. Το χαρτί μας είναι λευκό και μέσα σε αυτό θα μπορούσαμε να σχεδιάσουμε όλα τα αντικείμενα του κόσμου. Ας φανταστούμε ότι το χαρτί μας είναι ένα δωμάτιο γεμάτο με χιλιάδες φωτεινούς προβολείς. Επειδή το φως από αυτούς τους προβολείς είναι υπερβολικό, για αυτό το λόγο όλα τα αντικείμενα θα φαίνονται λευκά, διότι θα πέφτει πάνω τους πολύ περισσότερο φως από αυτό που μπορούν να απορροφήσουν. Αν τώρα σταδιακά, αρχίσουμε να κλείνουμε έναν έναν τους προβολείς, τα πρώτα αντικείμενα που θα αρχίσουν να φαίνονται αχνά, θα είναι τα πιο σκούρα. Όσο πιο πολλούς προβολείς κλείνουμε, τόσο περισσότερα αντικείμενα θα αρχίσουμε να βλέπουμε. Όταν θα αρχίσουμε να βλέπουμε και τα πιο φωτεινά αντικείμενα, τότε τα σκούρα δεν θα έχουν παραμείνει στον αρχικό τους τόνο αλλά κι αυτά με τη σειρά τους θα έχουν σκουρύνει περισσότερο. Με την ίδια λογική, δουλεύουμε και τους τόνους στο ελεύθερο σχέδιο. Ξεκινάμε πάντα από τους σκούρους τόνους και όσο προχωράμε στους πιο ανοιχτούς, ταυτόχρονα επιστρέφουμε στους πιο σκούρους για να τους κάνουμε πιο έντονους.

Ας πούμε κι ορισμένες παραξενιές ή ιδιοτροπίες του φωτός, των τόνων και του τρόπου με τον οποίο βλέπουμε τα αντικείμενα. Αν βάλουμε δύο ανθρώπους ίδιου ύψους τον ένα δίπλα στον άλλο δεν θα καταλάβουμε αν αυτοί οι άνθρωποι είναι ψηλοί ή κοντοί. Αν όμως δίπλα στον ένα άνθρωπο βάλουμε έναν πολύ ψηλότερό του, αυτή η διαφορά θα γίνει εντονότερη. Το ίδιο συμβαίνει και στους τόνους. Στο σημείο όπου ενώνονται ένας φωτεινός τόνος με έναν σκούρο, εκεί ακριβώς, ο σκούρος φαίνεται σκουρότερος και ο φωτεινός φωτεινότερος. Αυτό στην πραγματικότητα δεν ισχύει, όμως είναι μία ψευδαίσθηση την οποία αν τη χρησιμοποιήσουμε στο σχέδιό μας, αυτό θα αποκτήσει αληθοφάνεια και ζωηράδα. Όπου συναντιούνται δηλαδή δυο τόνοι με μεγάλη διαφορά, προσπαθούμε να κάνουμε το σκούρο λίγο πιο έντονο και το φωτεινό λίγο πιο αχνό.

Θ' αρχίσουμε από τα πολύ βασικά και απλά, που αν τα γνωρίζουμε θα μας βοηθήσουν να κάνουμε σκίαση σε οποιοδήποτε αντικείμενο, ακόμη και σε πρόσωπο. Θα σας δείξω πως σκιάζουμε απλά γεωμετρικά στερεά. Όλα τα αντικείμενα γύρω μας μοιάζουν με κάποιο από αυτά ή είναι συνδυασμός δύο ή περισσοτέρων.

Κάθε μία από τις πλευρές έχει διαφορετικό τόνο, ανάλογα με την εστία φωτός. 

Εάν το φως έρχεται από δεξιά ,τότε η πρώτη προς το φως πλευρά θα είναι ανοιχτόχρωμη και η άλλη (η γυρισμένη αντίθετα προς το φως), θα είναι πιο σκούρα. Η επάνω πλευρά θα είναι πιο φωτεινή και από τις τρεις. Σε κάθε πλευρά όμως η σκίαση θα είναι ενιαία, σε όλες τις επίπεδες επιφάνειες δεν υπάρχει διαβάθμιση.

Άλλη σκιά μπορεί να δημιουργηθεί μόνο εάν είναι κάποιο άλλο αντικείμενο δίπλα. Παραλληλεπίπεδα και κύβοι υπάρχουν άπειρα γύρω μας...κουτιά, κτήρια, βιβλία, έπιπλα κι ό,τι άλλο έχει έδρες (πολύ γεωμετρία σήμερα...ανοίξτε κανένα βιβλίο των παιδιών...πάντα χρησιμεύει!).

Εάν έχουμε εστία φωτός από μία πλευρά τότε το ανοιχτό κομμάτι θα είναι από τη μεριά που έρχεται το φως και το υπόλοιπο σιγά σιγά και βαθμιαία θα γίνεται πιο σκούρο. Οι διαβαθμίσεις μας έρχονται κάθετα προς τη βάση και παράλληλα με τις πλαϊνές πλευρές. Το επάνω και το κάτω μέρος (οι δύο κύκλοι δηλαδή) είναι επίπεδα και σκιάζονται με έναν ενιαίο τόνο, όπως οι πλευρές του κύβου. Κυλινδρικά είναι πολλά πράγματα από αυτά που ζωγραφίζουμε...ένα μπουκάλι, ένα ποτήρι, ακόμη και τα ανθρώπινα χέρια, τα δάχτυλα, ένας κορμός δέντρου, ένα κλαδί και άπειρα ακόμη αντικείμενα.

Η σφαίρα δεν έχει κανένα σημείο στο ίδιο επίπεδο. Ουσιαστικά όταν την τοποθετούμε σε μια επίπεδη επιφάνεια, τότε θα εφάπτεται με ένα και μοναδικό σημείο της. Έτσι κάθε σημείο της έχει άλλο τόνο (θυμηθείτε πως στον κύβο κάθε έδρα έχει έναν μόνο τόνο γιατί όλα της τα σημεία είναι στο ίδιο επίπεδο, εδώ συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο!). Η σκίαση λοιπόν στη σφαίρα είναι πιο πολύπλοκη αλλά και πιο γοητευτική... Εάν το φως έρχεται από δεξιά πχ (όπως στο δικό μου παράδειγμα),τότε επάνω και δεξιά θα είναι και το πιο φωτεινό της κομμάτι, το εκ διαμέτρου αντίθετο θα είναι το πιο σκοτεινό και τα υπόλοιπα σε ενδιάμεσους τόνους.